سابقه تاریخی

برابراسناد مکتوب ، روستای دیزج خلیل در دورة قاجاریه تحت مالکیت محمدعلی میرزا فرزند مظفرالدین شاه بود که توسط سرتیپ  

افخمی از وراّث محمدعلیشاه روستا را خرید اری و در سال هزار و سیصد و چهارده شمسی به مهدی ابراهیمی دریانی ششدانگ

عرصة روستا را فروخته و در تاریخ هزار و سی صد سی و دو اهالی روستا آقایان علی اصغر سرتیپ زاده و سید احمد گلشنی را

وکالت دادند که عرصه روستا را از مالک خریداری نماید و آن دو نفر هم پس از خرید ، روستا را به صاحبان املاک و ساکنین

روستا فروختند و از آن به بعد ساکنین روستای دیزج خلیل مالک عرصه و اعیانی املاک خود شدند.<<لازم به توضیح است که:

محمدعلی میرزا چندین مرحله در روستای دیزج خلیل علیا اقامت نموده (منزل حاج قربانعلی واقع در نزدیکی حمام روستا). قوانین

جدید حکومتی از عوامل موثر برگشت روستا به دست روستاییان بود.وجود کاریز(چشمه آب) و حمام (صاحب نظران معتقد به

قدمت بیش از سی صد ساله آن هستند)مسجد قدیمی  دال بر مسکونی و اجتماعی بودن این روستا است چنانچه سنگ نوشته  

کشف شده در سال هزارو سیصد و هفتاد و یک شمسی ( هنگام تعمیر کاریز روستا کشف و تحویل میراث فرهنگی شبستر شده )

مورد مطالعه و تاریخ یابی شود در صورت داشتن اطلاعات می تواند در شناسایی تاریخ روستا موثر باشد. این روستا یکی از

هفت روستای همجوار همدیگر است که از قدیم الایام زندگی مسالمت آمیزی با هم داشتند. برابر شواهد ونظر تعدادی از معتمدین

، روستای فعلی دیزج خلیل علیا ، در قسمت جنوب غربی ( بین موقعیت حمام عمومی و محله چهار باغ ها) قرارداشته و در طول

این دوصد یا سه صد سال به سمت شمالی گسترش یافته است. ساختار دیوار های شرقی بعضی از باغ های غربی روستا( مسیر

اسد باغ باشی به سمت جنوب وآثار باقی مانده ار خانه های مسکونی قدیمی موئد این نظر است)  سای. برای مثال کشف شدن

تعدادی قبر و جسد هنگام بازسازی مسیر آب حمام در قبل از انقلاب ، پیدا شدن قبر و جسد از زیر سنگ زرد رنگی که در

سمت جنوبی میدان فعلی قرار داشت ،وجود کوچه های باریک و دیوار های هفت چین (مهره ای) بلند در سمت غربی روستا

( اسد باغ باشی به سمت جنوب ، در نگاه اول فرق بین دیوار باغات و منازل قابل درک است ، وجود باقیمانده جای درب ورودی

و چهار چوبی های ارزش داردر جای جای دیوار های بلند که نسبت به درب و جهار چوب های باغی مقاومتر هستند، وجود خانه

هایی با دیوار ها بلند خانه باغ های مرتفع در مسیر جنوبی روستا (به سمت وایقان باشی (جاده جنوبی) و در سمت جنوب شرقی

( انتهای قلعه باغ) و همچنین وجود قلعه های دیده بانی وحفاظتی در سمت شمالی ،غربی که متاسفانه همگی تخریب و آثاری از آنها

به جانمانده ولی اکثر افراد در قید حیات امروزی آثار آنها را مشاهده کرده اند و دیگر نمونه ها ، که اشاره به آنها اطاله کلام است.

لازم به ذکر است که محل فعلی روستا ، پاینتر از موقعیت فعلی داشته و آثار مشاهده شد در سنه های اخیر می تواند گواه بر این

موضوع باشدابراهام ویلیامزجکسن آمریکایی در سال 1282شمسی(1903میلادی-1321قمری) به ایران آمده و در مورد دیزج خلیل

نوشته موقع آمدن به ایران از طرف خوی و مرند و صوفیان به تبریز آمدم و موفع برگشت از منطقه شبستر عبور کردم سب را بین

را ، دردیزج خلیل و تسوج بیتوته کردیم.ادوارد براون انگلیسی سال 1888میلادی(1267شمسی-1306قمری) نیزمی نویسد: روز

دیگر به قصبه دیزج خلیل رسیدیم که میزبان ما در آن قصبه یک دسته گل به ما تعارف کرد و این نشانگر این بود که آنان قبلا هم

با افراد اروپایی برخورد داشته اند.ژوبر پیرفرانسوی در 1805میلادی(1184شمسی-1220 قمری) در سفرنامه(مسافرت در ارمنستان

و ایران) می آورد که کوتاه ترین راه که مارا به تبریز می رساندراه تسوج-دیزج خلیل بودو موقع برگشت برای فرار از گرما در منطقه شبستر 

 به دیزج خلیل رسیدیم که در 20 کیلومتری آجی چای قرار دارد.

بررسی دو کتاب تاریخی:

در وقف نامه ربع رشیدی( مجتبی مینوی- ایرج افشار 2536 تهران) در چندین صفحه به موقوفات منطقه شبستر اشاره شده به 4 مورد آن که محدوده دیزج خلیل فعلی را می تواند شامل باشد ( نیاز به بررسی عمیق تر دارد.

1-   شماره 42 ص259(اراضی کی معروف است به دیوه سنگ و حدود آن متصل است به ابار قناتی معروف است به انشاء امیر علاالدین و باغ مجد آباد و طریق قریه شبستر و به مسیل و باغ شمس آباد و فرس نوران (نوشته نامعلوم) ابوبکربن جبرائیل بالتوابع و لواحق. ( بحث روی علا الدین است)

2-   شماره 61 ص 261(باغ که بعضی از آن مغروس و بعضی زمین های ساده است از باغات قریه وایقان از ناحیه ارونق بعد از تملک و احیاء شرعی ، و این باغ متصل است به راه شبستر از وایقان و شارع کوزه کنان و اراضی نبال بند و تل معروف به سنقریان و به آبار قنات امیرعلالدین  فلکی با تمامیت سه کاریز که جهت این باغ انشاء و احیا ء کرده است ، قنات هاشمی و قنات معروف به خشکوه و قنات کمان گران و آبار آنها منتهی می شود به موقع یلاسها و وشت و توابع و لوایح.

3-   شماره 84( کاهریز امیر علاالدین فلکی در قر(--) من ناحیت ارونق ، و نوهه آن در موضعی است که معروف است به کوی مقصوران و باغ شمس آباد متصل به راه دیه شبستر و باغ این ضعیف واقف مشهور به رشید آباد و باغستان لاوند.

4-   به نام حاجی شرف الدین سلطانی بخشلوی در شماره 107 ص 267 نیز اشاره شده است.

تاریخ نوشتن وقف نامه مشخص نیست ولی رشید الدین فضل اله ( نویسنده وقفنامه) متولد 648 هجری و موفی به سال 816-718 هجری قمری است . هیچ گونه اشاره ای بنام فعلی( دیزج خلیل) صورت نگرفته

در کتاب نزهه القلوب حمداله موستوفی ( متولد 680-متوفی 750 هجری قمری)در صفحه 90( باب سوم) در ذکر بلاد آذربایجان  مقاله سوم جغرافیای بلاد ( چاپ 1336 محمد دبیر سیاقی) ، چهارمین ناحیه در آذربایجان را اینگونه می نویسد(((چهارم ناحییت ارونق انزاب بر غرب شهر است ، آغازش سی پاره دیه است و اکثرش معظم که هر یک قصبه ییست چون سیس(و) شبستر ، وایقان و کوزه کنان و صوفیان و غیره.( از آنجایی که کلمات ، بعضی صفحات ، حروفات در طول تاریخ تا چاپ اولیه مورد تغییر ، دستکاری قررار گرفته ) به نام فعلی دیزج خلیل اشاره مستقیم نشده است.

تحلیل : با توجه به اینکه اسناد شفاهی متعددی مبنی بر جابجایی محله علیا از سمت جنوبی به سمت شمالی وجود دارد( کشف قبرهایی در پایین تر از میدان فعلی در زمان ایجاد لوله های آب حمام ، وجود با غ های چهار باغ و دیوار های باقی مانده از ان ، وجود محدوده ای به نام کمال بیک ، وجود راه قدیم استانبول از مسیر جنوبی ، وجود آثاری جزیی از مصلای قدیمی کوچک در سمت جنوبی ، باقیمانده برج های باغی در همان مسیر تا ده های اخیر، همچنین وجود کاریز علاالدین در میدان دیزه ، به نظر می رسد خلیلوی فعلی در نزدیکی وایقان ( سمت جنوبی محل فعلی )و دیزه در سمت جنوبی موقعیت کنونی خود مستقر بوده و بعداز استقرار در سمت های شمالی اقدام به برداشت آب با دلوو ممیر(گذر گاه یا دول قیئیت) از چاه می کردند همانگونه که در خلیللو هم در سمت شمالی قاضی کهریزی اینگونه عمل می شد. به هر حال از نوشته حمدالله مستوفی چنین استنباط می شود که توجهش به صوفیان و کونئی شرقی و مرکزی  بوده و قید عدد سی پاره دیه نمی تواند بدون منظور نمودن دیزج خلیل تحقق یابد. از طرفی آوردن نام نام کاهریزامیر علاالدین فلکی در وقف شماره 84  و وجود چشمه حسنلو و تپه حسنلو ، وجود قوچ سنگی در مسجد قره و کاریز دیزه دلیل از مسکونی بودن این محدوده و نشانی بر وجود دیزج خلیل در طول بیش از 700 سال می باشد. ولیکن به دلیل پراکندگی در وقف نامه نیامده باشد متصور است . در هرر صورت نیاز به تحقیق و تحلیل جامع تر وپیاده کردن مفاد وقف نامه بر روی نقشه جغرافیای فعلی دارد.