ادامه از مطلب قبلی

هرگونه انتشار با قید منابع بلامانع می باشد

v      هنرمندی های چوپان

شخصی که به مسئولیت چوپانی یا سر چوپانی انتخاب شده به طور تجربی و از دوران طفولیت یا نوجوانی تحت مدیریت یک پیشکوت ،هنرهایی را آموخته که توان اجرای آنها بر هر کسی  یا مدیری مقدور نمی باشد .قسمتی از هنرهای یک چوپان در امر مدیریت گله ، که قابل لمس بر همگان است به شرح زیر می آید..

• شناخت زمان برای خارج کردن و باز گرداندن گله در فصول مختلف
• شناخت گیاهان و آب چشمه‌ها و خواص آنها براى تغذیه مناسب دام در سنین مختلف.
• شناخت شرایط مختلف فصلى؛ تشخیص مكان وموقعیت مناسب براى استراحت شبانه و روزانه دام در فصول سال.
• آگاهى از فنون و روشهاى جلوگیرى از پراكندگى دامها و توانایى جمع كردن آنهابویژه با استفاده از الفاظ و نواها.
• مراقبت از دام در مقابل عوامل زیان‌بار چون سیل، طوفان، بوران، حمله حیوانات درنده و افراد سارق و مهاجم.
• مهار كردن دام در برابر ترس از رعد وبرق و پیشگیرى از رَمیدن دام.
• هدایت صحیح دام در سنگلاخها، كوهها و پرتگاهها.
• آگاهى از رفتارهاى متفاوت فردى و جمعى میش و بز؛ انتخاب و تربیت بز یا بزهاى پیشاهنگ براى هدایت گله.
• انتخاب و تربیت سگ یا سگهایى براى محافظت وکنترل گله و تمرین شیوه های بکار گیری ابزار های دفاعی.
• تشخیص مادر هر یك از بره‌ها و بزغاله‌ها.
• تشخیص اولیّه بیماری های دام ، زمان و میزان خوراندن نمك به دام برای انگل زدایی،جلوگیری از انتشار بوی نامطبوع فضولات حیوانی وخوش خوراک شدن گوشت حیوان.
• تشخیص زمان و چگونگی و راه کارهای شیر خوری و عدم شیر خوری بره ها.
• تشخیص و تعین زمان شیر دوشی،تفکیک میش های شیرده از غیر شیرده.، زمان بندی برای پشم چینی.
• مدیریت بحران زایمان تکی یا همزمان زایش میش ها ، شیردهی اولیه بره ها وحفاظت آنها در مکان جداگانه.
• شیوه جمع آوری شیر و تبدیل به فراورده های جدید و نگهداری ومحصول.
• مدیریت زمان و مکان برای حفاظت از محیط زیست
• رسیدگی به فرایض، امورات شخصی وخانوادگی، فامیلی و...

بر اساس نکات بالا می توان چوپان را یک کارگر حرفه ای ویا یک مدیرموفق یاد کرد چرا که موفقیّت هر فرد در گرو شناخت و عملکرد دقیق به علوم مدیریتی (1- مدیریت زمان،2-سازمان دهی،3-امانت داری و رضایت مندی،4-هدایت ورهبری،5-مدیریت بحران و تصمیم گیری ، 6-تعلیم و تربیت کنترل و نظارت) بستگی دارد.

ادامه دارد:

ادامه از صفحه قبل هر گونه انتشار مستلزم قید منابع است

v      فقه و چوپان

مسایل فقهی در انجام فرایض دینی وشرعی برای همه معتقدین یکسان وبر تابعیت تقلیدی قرار داردولیکن تعدادی از مسایل اختصاص به قشر یا فرد خاصی دارد که چوپان نیز یکی ازقشر های ویژه به حساب می آید و می بایستی در عمل به فرایض همانند دیکر مقلدین و در امور خاص مقید به مسایل خاص خود باشد.

1-چوپانى كه براى چرانيدن گوسفندان مكانى معيّن ندارد و پيوسته در سفر است، نماز ش تمام و روزه‌اش صحیح است. (جواهر الکلام ج ۱۴، ص ۲۶۸، العروة الوثقیٰ ج۳، ص ۴۵3،  العروة الوثقیٰ ج۳، ص ۴۵۹)

2-مناسك حج، بیتوته در منیٰ، شب‌هاى يازدهم و دوازدهم و براى برخى، سيزدهم ذیحجه است. بعضى، از جمله چوپانى كه چارپايانش در شب نياز به چريدن دارند از اين حکم استثنا شده‌اند.برخى گفته‌اند: جواز ترک بيتوته براى چوپان مشروط به نبودن وى در منیٰ هنگام مغرب است، وگرنه، بر وى نيز بيتوته واجب خواهد بود؛ ليكن در مقابل، گروهى ديگر ملاك جواز ترك بيتوته را نيازمندى چارپايان به چريدن در شب دانسته‌اند. بنابر اين، در صورت نياز، ترك بيتوته مطلقا جایز است. (الحدائق الناضرة ج۱۷، ص ۳۰3.،تحریرالوسیلة ج ۱، ص ۴۵۴.وجواهر الکلام ج ۲۰، ص ۱۲- ۱۳).

3- از مناسك حج، رمی جمرات است كه بايد در روز انجام گيرد و رمی در شب كفايت نمى‌كند، مگر براى صاحبان عذر كه چوپان از آن جمله شمرده شده است.احرام بستن براى ورود به مکه واجب است؛ ليكن كسانى مانند چوپان كه به اقتضاى كارشان دائم در ترددند، از اين حكم مستثنا هستند. ( کشف اللثام ج ۵، ص ۳۰۴.    جواهر الکلام ج ۱۸، ص ۴۴۸- ۴۴۹).

4-اجیر:چوپانى كه براى چرانيدن تعدادى مشخص از گوسفندان- مثلًا صد گوسفند موجود- اجیر شده، موجر نمى‌تواند گوسفندانى ديگر يا بيشتر از تعداد موجود را براى چرانيدن به چوپان تحميل كند و در صورت تلف شدن همه يا بعض گوسفندان، عقد در صورت نخست، كلّاً و در صورت دوم نسبت به همان بعض باطل مى‌شود و مالک نمى‌تواند گوسفندانى ديگر را جايگزين آن‌ها كند؛ چنان كه بر چوپان چرانيدن بچه‌هاى آن گوسفندان كه بعدها به دنيا مى‌آيند نيز واجب نخواهد بود؛ ليكن اگر عقد اجاره مطلق باشد، تعداد نيز مشخّص نباشد، چرانيدن آن تعداد از گوسفندان كه بر حسب متعارف يك چوپان مى‌چراند، بر اجیر واجب است؛
چنان كه چرانيدن بچه گوسفندان نيز- هرچند بعد متولد شوند- بر چوپان واجب خواهد بود و در صورت تلف شدن همه يا بعض آن‌ها، موجر مى‌تواند گوسفندانى ديگر جايگزين آن‌ها كند( المبسوط ج ۳، ص ۲۵۰- ۲۵۱ ،  جواهر الفقه، ص ۱۳۵- ۱۳۶ ).

5-ضمان:چوپان، امین به‌شمار مى‌رود.بنابر اين، ضامن گوسفندان تلف شده نيست، مگر آنكه كوتاهى كرده باشد، مانند آنكه گوسفندان را در غير مرتع تعيين شده بچراند يا بيش از حدّ متعارف آن‌ها را بزند. اگر گوسفندان به زراعت كسى خسارت وارد كنند چوپان ضامن است نه مالك(تحریر الوسیلة ج ۲، ص ۱۹۲- ۱۹۳).

6-سرقت:از شرايط ثبوت حد سرقت (قطع انگشتان ) آن است كه مالِ به سرقت رفته در حرز باشد. در اينكه اشراف چوپان بر گلّه و نگاه كردن به آن حرز محسوب مى‌شود يا نه، اختلاف است(جواهر الکلام ج۴۱، ص ۵۱۳- ۵۱۴)

7-نگهداری و مواظبت از سگ درنده که بى جهت به افراد حمله مى‌کند بر صاحبش واجب است و در صورت کوتاهى در این امر، ضامن جنایت سگ خواهد بود(جواهرالکلام، ج۴۳، ص۱۲۹).

8-اگر بر اثر تحریک سگ درنده به سوی کسی، وى کشته شود، در صورتى که سگ غالباً کشنده یا قصد تحریک کننده، کشتن طرف باشد، تحریک کننده قصاص مى‌شود؛ زیرا نقش سگ در این صورت نقش آلت قتل است(جواهرالکلام، ج۴۲، ص۴۲).

9-اگر کسى وارد خانه‌اى شود و سگ صاحب خانه به او آسیب برساند، در صورتى که ورودش با اذن صاحب خانه بوده، صاحب خانه ضامن است، وگرنه ضمانى متوجه وى نیست(جواهرالکلام، ج۴۳، ص۱۳۴)

10-در اینکه دیه سگ گله یک گوسفند نر است یا بیست درهم و یا بهاى خود سگ، اختلاف است. قول دوم، منسوب به مشهور است.

11- سگهایى که تملک آنها جایز است، از قبیل سگ شکارى، وقف کردن و وصیت به آنها نیز جایز مى‌باشد.( جواهر الکلام، ج۲۰، ص۲۸۹و   جواهر الکلام، ج۲۸، ص۱۸)

v      جشن های چوپان:

جشن اساطیری بادبره:هاشم رضی نویسنده ومترجم ایرانی در گاه شماری های ایرانی به جشنی بنام جشن بادبره در دوره ساسانیان اشاره می کند ومی نویسد:وجه تسمیهٔ این جشن به عنوان آن است یعنی بادبره. گویند هفت سال در ایران باد نیامد. در این روز شبانی پیش کسری آمده گفت «دیشب آن مقدار باد آمد که موی بر پشت گوسفندان بجنبید.» پس در آن روز نشاطی کردند و خوشحالی نمودند و به این روز به یادگار به بادبره شهرت یافت. ابوریحان بیرونی می‌گوید در قم و حوالی آن باد روز با مراسم بسیار مفصلی که با شادی و پایکوبی همراه‌است برگزار می‌شود و بازاری تدارک می‌بینند که در آن بازار وسایل شادی و رفت‌وآمد و گونه‌ای کارناوال برپا می‌گردد. اما در اصفهان این روز را کژین می‌نامند و جشنی تدارک می‌شود به مدت یک هفته و چون جشن‌های بزرگ به طول می‌انجامد(رضی، گاهشماری ) امروزه این جشن وجود ندارد و تاریخ دقیق آن نیز بدست نیامده ولیکن جشنی است که پایه گذار آن یک چوپان بوده است.

نوروز( اول اسفند ماه) که از زمان هوشنگ ( دومین پادشاه ایران) به یاد گار مانده.

شیردوشان (پنج شنبه اول خرداد ماه) بررسی مجدد.

روز شیروپنیریا چوپان بندی(اواخر شهریور)

کوسا گلدی(اواسط بهمن ماه) بنابه افسانه‌اى قدیمى، حضرت موسى (ع)كه در خدمت شعیب (ع)چوپانى می‌كرد، یك بار پنجاه روز مانده به آخر زمستان، سرى به گوسفندانش زد و دید همه دوقلو زاییده‌اند، خوشحال شد و در خانه‌اش فقیران را ولیمه داد و همین امر زمینه جشن زمستانى كوسا‌گَلدی در میان چوپانان شد. عده ای نیز این افسانه را به زمان حضرت ابراهیم خلیل‌اللّه (ع)منتصب می کنند. در این جشن ، مرد چوپان با آوازو دهل با خواندن اشعار، نزدیک شدن فصل بهار را به مردم نوید می دهد، چوپان با این کار به گله داران اطلاع میدهد که دیگر نگهداری دام در طویله به مصلحت نیست. بعضا نیز این اقدام همراه با تکم گردانی (تکمچی)انجام می گیرد.

پشم چینی ( در نیمه دوم اسفند ماه  و اوایل فصل تابستان وپاییز)

v      ساعات کار چوپان:

معروف است که چوپان هنگام اذان صبح ( خروس خوان ) بيدار، بعد از نماز صبح توشه برداشته و عازم كوه، دشت و طبيعت مي شود.( خانه یا محل اطراقش در کوه و دشت).و مدت زمان آن بستگی به شرایط ،شدت سرما ، زمان قرارداد دارد.

v      قانون ترددوچوپان

قانون خاصی مبنی برچگونگی رفتار ائین نامه عبور ومرور برای چوپان و گله اش در جاده های ایران  به ثبت نرسیده ولیکن به مواردی اشاره گردیده که نشان دهنده پرداختن به تردد گله می باشد.یکی از اهم موارد این امور نصب تابلو هشدار دهنده محل عبور و مرور حیوانات اهلی است و دیگری آورددن جمله : تصادف با حیوانات قلاده دار و صاحب دار همچون گاو ، گوسفند یا سگ قلاده دار دارای مفاد قانونی خاصی است که طبق آن با رانندگان متخلف برخورد می شود ،هركس كه مسوول حركت و هدايت حيوانات است ، هنگام عبور از عرض يا طول معابر در شب ، بايستي ازعلایم سيار مانند فانوس ، چراغهاي الكتريكي ، دستانه يا راكت شبرنگ دار استفاده نمايد. رانندگان نيز موظفند با ديدن حركت گله و رمه از سرعت خود كاسته و در صورت لزوم تا عبور احشام توقف نمايند، همچنين صاحب احشام موظف به پرداخت ديه در صورت فوت راننده و يا سرنشينان نقليه برخورد شده با احشام اهلي كه در منطقه با عبور غير مجاز (تمام مناطق غير از مناطق مخشص شده) رخ داده است مي باشد.

در آفریقای جنوبی این چوپان ها هستند که در جاده فرمانروایی می کنند. یعنی در جاده آسفالته به جای اینکه حق با راننده ماشین باشد، با چوپان و گله اوست. قانون این کشور می گوید اگر چوپان بخواهد راننده باید ماشین را متوقف کند تا او گله اش را از میان جاده عبور دهد. اگر راننده از این قانون سرپیچی کند، 500 دلار جریمه خواهد شد.،

v      موفق ترین چوپان ایران

 پروفسور توفیق موسیوند که در خارج از ایران Tofy Mussivand نامیده می‌شود، در روستای ورکانه استان همدان چشم به جهان گشود.او در دوران کودکی و نوجوانی مجبور به چوپانی بود دکتر موسیوند از همان کودکی نیز مشتاق خواندن و یادگیری چیزهای جدید بود و همین ویژگی به او کمک کرد که از محیط روستا خارج شده و ابتدا به دانشگاه تهران و سپس با بورسیه‌ای که به دست آورد به دانشگاه آلبرتا کانادا برسد. وقتی برای همایش بین‌المللی بوعلی‌سینا بعد از ۳۷ سال به ایران سفر می‌کند چنین می‌گوید: (آمده‌ام تا سرى به زادگاهم، ورکانه، بزنم و گله گوسفندها را ببینم و به آسمان صاف و پرستاره خیره بشوم و یک بار دیگر به سال‌هاى دور کودکى‌ام بازگردم و آن نقطه عزیمتى را بیابم که هرگز فراموشش نکرده و نمى‌کنم ).اکنون چوپان دیروز  به درخواست دکتر ویلبرتکئون از انستیتو قلب اوتاوا ، سرپرستی تیم قلب مصنوعی انستیتو را برعهده گرفته و توانسته فن‌آوری قلب مصنوعی خود را گسترش و آن را به استانداردی برای آینده تبدیل کند. ثبت اطلاعات ژنتیکی با استفاده از اثر انگشت بدون نیاز به خونگیری و ساخت زیرپیراهنی که می‌تواند فشار خون و کارکرد قلب را در کسانی که قلبشان خوب کار نمی‌کند، کنترل کند از دیگر اختراعات این دانشمند ایرانی است.

v      حقوق چوپان

1- پرداختن حقوق به چوپان، تابعِ متغیرهایى است؛مانند تواناییهاى كیفى و كمّى چوپان، مدت زمانى کار، وجود مرتع مشخص  یا گردشی، چوپانی در دشت یا کوه،تعداد دامهای تحت مراقبت ، بومی یا غیر بومی بودن چوپان ،عرف اجتماعی که دام هایشان  را به چوپان می سپارند و...لیکن به نمونه هایی از شیوه پرداخت ها که وجود داشته یا وجود دارند اشاره می شود.

2-دادن ده یک کوسفندان به چوپان در پایان شهریور ما.

3-دادن خرج خوراك و پوشاك، از هر ده میش یك بره نر، از هر ده بز یك بزغاله نر، از پشم هر ده میش پشم یك میش.( با انتخاب خود چوپان) .

4-پرداخت ماهیانه مقدارى پول نقد، پوشاك (سالى دو شلوار، دو پیراهن، یك كلاه، یك بالاپوش (چوقا)، یك بالاپوش نمدى ، هفت جفت گیوه، یك بیستم از بره‌هاى نر و خوراك روزانه

5-دادن هر ده بره یك بره؛ آذوقه مثل گندم، جو، برنج، قند و چاى؛ لباس، شامل ملكى، كپنك، پیراهن، زیرجامه؛ دادن پاداش آخر سال (عیدی) مانند مبلغی پول نقد و یكى دو رأس بره.

6-پرداخت نقدی برابرعرف اجتماعی.( تمام قرارداد یا پرداخت ها و تفاهم های بالا مشروط است به اینکه اگر به عللى مثل حمله گرگ به گله یا مریض شدن یا سقوط دامها، تلفاتى به رمه وارد آید، چوپان عهده‌دارِ هیچ خسارتى نیست و ضرر متوجه صاحب گله است

v      امکانات چوپان:

سفره چهارگوشه پارچه‌اى برای حمل نان روزانه ، یك كترى روحی یا مسی كوچك، یك قوطى كبریت یا آتش زنه، كیسه نمدین كوچكى براى حمل وسایل ظریف ،  نان (نواله) براى سگ، ظرف قند و چاى، نمك طعام، ظرف یا مَشك كوچك آب. شیر جوش کوچک،بعضا سطل ویژه حمل شیر، قاتوق یا مواد غذایی همراه نان.

چوب باریك براى راندن و هدایت دام؛یک چوب محکم برای کارهای دفاعی، چاقو یا اره كوچك؛ قلاب‌سنگ براى هدایت گله از راه دور ، چند زنگ و زنگوله از جنس برنج با صداى متفاوت برای بستن به گردن بعضى از بزها و گوسفندهاى شاخص به منظور هدایت کلی گله، امروزه تلفن همراه. مهم‌ترین ابزار دفاعى چوپان در مقابل حیوانات وحشى درنده و سارقان دام، یك چوب‌دستى به شکل چماق ،مقداری پلاستیک یا لباس پلاستیکی برای استاده همانند چتر.لباس چوپان بیشتر تابع پوشش و عرف محلی است ولیکن لباس هایی که اکثر چوپانان استفاده می کنند عبارتند از یك بالاپوش نمدى ،شلوار گشاد تیره رنگ،پیراهن و کت جیب دار، كَپَنكِ  نمدینِ ، جامه پشمین جلقه مانند(چوخا)، کلاه پشمی یا نمد مال شده،چاروق یا کفش چرمی یا پوتین ، بهره گیری از یک اولاغ  یا بعضا موتور دوچرخ .

v      چوپان و زیست محیط

زاد و توشه و حیات چوپان وابسته به مراتع کوه و دشت  بوده و هست ،چوپان برای شکرگذاری نعمت و جلوگیری از کمبود علوفه، مرتع خود را به نحوی تقسیم بندی می کند که  دامش با خطر تعلیف مواجه نشود ،در حراست مرتع خود از ورود دیگر احشام به صداقت تلاش می کند ، دایم دست به دعاست تا مرتعش شاداب باشد ،پس ارزش گوه و دشت و مرتع را خوب می شناسدو اهمیت  زیستی آن را با جان و دل پذیرفته است.همانند یک صانع تمام موجودی طبیعت و نقاط ضعف و قوت ا(گیاهان، وحوش،آب ها، غارها،زمان زایش و مدت عمرهریک از هدایای طبیعت ،رفتار های زیستی حیات وحش و...) حوزه خود را می شناسد.باورهایی نیز برای حفظ هر یک از آنها داردو خطرات خریب این هدایا را گناهی نابخشودنی می پندارد. برهمین اساس است که با طی یکی دو جلسه آموزش زیست محیطی ، به عنوان علاقمند ترین، سالم ترین و سریع ترین نیروی حفاظت زیست محیطی وارد عرصه می گردد. نمی خواهم به اخبار متعددی که در مورد برخورد منطقی چوپان ها با حیاط وحش حتی در زمان حمله آنها وجودداشته یا به تعداد وحوشی که بدست چوپان از دست شکارچیان یا مرگ حتمی نجات یافته اند بپردازم،ولی کافیست یک بار همنشین و همسخن چوپان باشیم تا در عمل ، تاثیرگذاری چوپان بر حفاظت محیط زیست را حس کنیم. در یکی از همنشین ها با چوپانی چنین شنیدم که:

فرزند وطن ، آیا رسم مهمان نوازی یاد نگرفته ای،تو مهمان این طبیعت و مرتع بودی ولی خانه میزبان را آلودی.شاخه ای که شکستی هدیه ای بود که من و دام هایم زیر سایه آن می آسودیم و در پاییز برگ هایش تغذیه دام هایم بود،زباله های مواد غذایی و تنقلات را که در زمین ریختی روز ی از معده احشام من خارج خواهد شد و خطای امروز تو،در فردایی دیگر بنام کوشت ناسالم یا لبنیات آلوده در بسته بندی زیباتر به خودت فروخته خواهد شد.آنگاه برخواست وزباله های ریخته شده را جمع کرد و در خوجین بار اولاغ خود نهاد تا در جایی مطمئن تخلیه نماید.

چوپان یک انسان مدیر و مدبر است ، دارای ارزش و توانمندی فراوان ، علاقمند به محیطی که از آن ارتزاق می کند، نیروی محافظی است که خطر را با جان ودل لمس می کند، علاقمندی است که همه روزه با مورد علاقه اش دیدار می کند ، سفرهایش عاشقانه است ، سفیدی مویش حاصل تجربه هاست ،بیایید ارزش های چوپان را بشناسیم اورا یکی از تکیه گاه های مورد اعتماد بدانیم تا جنگل و دشت و مرتع و حیات وحش مان را به سمت نجات وزیبایی سوق دهیم.  انتخاب روز چوپان در سطح منطقه ای ای این ارزش ها را به ظهور رسانده و اکنون زمانی است که روز چوپان را ملی و در آینده ای نزدیک جهانی کنیم.شاید نسل آینده ما را نسلی امانت داربشناسند.

گرد آوری و تنطیم : صادق (پاییز 94)